Restitüsyon ve Restorasyon Arasındaki Fark Nedir?

Tarihi yapıların korunması, geçmişten günümüze ulaşan mimari değerlerin doğru şekilde belgelenmesi ve gelecek nesillere aktarılması açısından oldukça önemli bir konudur. Restitüsyon ve restorasyon arasındaki fark, tarihi yapıların korunması konusunda en çok merak edilen konulardan biridir. Rölöve, restitüsyon ve restorasyon kavramları birbirleriyle bağlantılı olsa da her birinin amacı ve proje sürecindeki görevi farklıdır.

Peki restitüsyon nedir, restorasyon nedir ve restitüsyon ile restorasyon arasındaki farklar nelerdir? Bu yazımızda restorasyon ve restitüsyon arasındaki farkı sade ve anlaşılır bir dille ele alıyor; rölöve, restitüsyon ve restorasyon süreçlerinin nasıl ilerlediğini açıklıyoruz.

Restitüsyon ve Restorasyon Arasındaki Temel Fark

Tarihi bir yapıyı “yenilemek” ile geçmişteki halini “yeniden anlamak” arasında önemli bir fark vardır.

Tarihi bir binaya baktığınızda eski ahşap pencereler, taş duvarlar, süslemeler, cumbalar ve yılların izlerini görürsünüz. Peki bu binanın bugün gördüğümüz hali gerçekten özgün hali mi?

İşte burada iki önemli kavram devreye giriyor:

Restitüsyon ve restorasyon.

İsimleri birbirine benzediği için özellikle müşteriler ve sektöre yeni giren kişiler tarafından karıştırılabiliyor. Oysa ikisinin amacı oldukça farklıdır.

En basit haliyle:

• Restitüsyon: “Bu yapı geçmişte nasıldı?” sorusunun cevabını arar.
• Restorasyon: “Bu yapıyı nasıl koruyup yaşatabiliriz?” sorusuna cevap verir.

Tarihi Yapılarda Restitüsyon ve Restorasyon Neden Önemlidir?

Diyelim ki İstanbul’da 100-150 yıllık ahşap bir konak var.

Yapının günümüzdeki hali şöyle:

• Çatı değiştirilmiş.
• Bazı pencereler PVC yapılmış.
• Bir cephedeki ahşap kaplama sökülmüş.
• İçeride birkaç duvar kaldırılmış.
• Zemin katta sonradan dükkân açılmış.
• Binanın bazı bölümleri zaman içerisinde eklenmiş.
• Eski fotoğraflarda ise yapının çok farklı bir görüntüsü var.

Şimdi mimarın önünde iki farklı soru vardır:

Bu bina geçmişte nasıl görünüyordu?

İşte burada restitüsyon devreye girer.

Bugün elimizde bulunan yapı nasıl korunup onarılacak?

İşte burada restorasyon devreye girer.

Restitüsyon Nedir?

Restitüsyon, tarihi yapının geçmişteki durumunu araştırıp belge ve yapı izlerine dayanarak ortaya koyma çalışmasıdır.

Burada en önemli kelime araştırmadır.

Çünkü restitüsyon projesinde mimar yalnızca tahmin ederek karar vermez. Çalışma mümkün olduğunca belgelere, mevcut yapı izlerine ve bilimsel araştırmalara dayanır.

Restitüsyon Projesinde Hangi Kaynaklardan Yararlanılır?

Restitüsyon çalışmasında şu kaynaklardan yararlanılabilir:

• Eski fotoğraflar
• Eski haritalar
• Kadastro kayıtları
• Arşiv belgeleri
• Eski planlar
• Seyahatnameler
• Eski kitap ve gravürler
• Yapının mevcut izleri
• Komşu veya benzer dönem yapıları
• Yapı üzerindeki izler
• Sözlü tarih ve yerel bilgiler

Yani mimar biraz dedektif gibi çalışır.

“Burada eskiden bir pencere varmış.”

“Şu duvardaki iz, sonradan kapatılmış bir kapıya ait olabilir.”

“Eski fotoğrafta çatı eğimi farklı.”

“Bu pencere tipi dönemin diğer yapılarıyla uyuşuyor.”

Bütün bu bilgiler bir araya getirilerek yapının geçmişteki durumuna ilişkin bir restitüsyon önerisi oluşturulur.

Restorasyon Nedir?

Restorasyon, tarihi yapının mevcut durumunu korumak, bozulan bölümlerini onarmak, gerekli durumlarda özgün özelliklerine uygun şekilde tamamlamak ve yapının kullanılabilirliğini sürdürülebilir hale getirmek için yapılan müdahaleleri kapsar.

Restorasyon Projesinde Hangi İşlemler Yapılır?

Yapının durumuna göre restorasyon kapsamında şu işlemler gerçekleştirilebilir:

• Çatının onarılması
• Bozulmuş ahşap elemanların onarılması
• Taş duvarların temizlenmesi
• Derzlerin yenilenmesi
• Cephe sıvasının onarılması
• Özgün pencerelerin korunması
• Hasarlı taşıyıcı elemanların güçlendirilmesi
• Sonradan yapılmış uygunsuz eklerin kaldırılması

Restorasyon ile alakalı diğer yazılarımız; Restorasyon İlkeleri ve Özellikleri ve  Restorasyon Teknikleri

Restitüsyon ile Restorasyon Arasındaki Farklar

Restitüsyon ve restorasyon arasındaki temel fark, amaçlarında ortaya çıkar.

Kısacası:

Restitüsyon geçmişi anlamaya çalışır.

Restorasyon mevcut yapıyı geleceğe taşımaya çalışır.

Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Arasındaki İlişki

Burada üçüncü bir kavram daha vardır:

Rölöve.

Aslında bu üçlü birbirine çok bağlıdır:

Rölöve → Restitüsyon → Restorasyon

Rölöve Nedir?

Rölövede yapının mevcut durumu belgelenir.

Örneğin:

• Mevcut plan
• Kesitler
• Görünüşler
• Ölçüler
• Malzeme bilgileri
• Hasarlar
• Mimari elemanlar
• Fotoğraflar

detaylı şekilde kayıt altına alınır.

Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Nasıl İlerler?

Bunu bir doktor örneğiyle düşünebiliriz:

Rölöve: Hastanın mevcut durumunu tespit etmek.

Restitüsyon: Hastanın geçmişteki durumunu ve değişimini anlamaya çalışmak.

Restorasyon: Doğru müdahaleyi yaparak yapıyı korumak.

Restitüsyon Projesinde Her Şey Kesin midir?

Hayır. Restitüsyon projesi bazen kesin olarak bilinen bilgilerle, bazen de çeşitli kanıtlara dayanan değerlendirmelerle hazırlanabilir.

Kesin Veriler ve Yorumlar Nasıl Ayrılır?

Örneğin eski fotoğrafta bir pencere açıkça görülüyorsa:

Kesin veri: “Burada pencere vardı.”

Ancak pencerenin detayları fotoğrafta görünmüyorsa:

Yorum: “Pencerenin muhtemel biçimi budur.”

Bu nedenle restitüsyon çalışmalarında kullanılan verilerin niteliği önemlidir.

İyi bir restitüsyon projesi “Ben böyle düşündüm.” mantığıyla değil, elde edilen belgeler ve yapı izleri doğrultusunda hazırlanır.

Restorasyon Binayı Sıfırdan Yenilemek Değildir

Bir tarihi yapının her tarafını söküp yeni malzemeler kullanarak yepyeni hale getirmek ve eskisine benzeyen bir bina oluşturmak otomatik olarak iyi restorasyon anlamına gelmez.

Hatta tarihi yapının özgün malzemesini ve karakterini gereksiz yere yok etmek, koruma yaklaşımı açısından ciddi bir sorun oluşturabilir.

Restorasyonun Temel Amacı Nedir?

Restorasyonun temel mantığı:

Mümkün olduğunca özgün olanı korumaktır.

Örneğin sağlam durumdaki 100 yıllık ahşap bir pencereyi sırf yeni görünsün diye söküp atmak yerine, mümkünse onu onarmak daha doğru olabilir.

Bir Yapının Eski Gibi Görünmesi Yeterli midir?

Kesinlikle değil.

Bir yapının dışarıdan eski görünmesi, onun doğru restore edildiği anlamına gelmez.

Eski taş duvarın sökülmesi, eski ahşap elemanların atılması ve bunların yeni malzemelerle değiştirilmesi yapıyı dışarıdan güzel gösterebilir. Ancak yapının önemli miktarda özgün malzemesi kaybedilmiş olabilir.

İyi restorasyon yalnızca görüntüyü değil, yapının tarihi ve fiziksel değerlerini de korumayı hedefler.

Restorasyonda Özgünlük Neden Önemlidir?

Tarihi yapılarda:

Malzeme + teknik + biçim + detay + iz

birlikte değerlendirilir.

Tarihi Yapılarda İncelenen Özgün Unsurlar

Örneğin eski bir ahşap yapıda:

• Ahşabın türü
• Birleşim biçimleri
• Boya katmanları
• Pencere profilleri
• Kapı detayları
• Saçak biçimi
• Çatı sistemi

yapı hakkında önemli bilgiler verebilir.

Bu yüzden restorasyon projesi yalnızca “cepheyi güzel gösterelim” projesi değildir. Çok daha kapsamlı bir koruma projesidir.

Restitüsyon Projesinde Eski Fotoğrafların Önemi

Bazı tarihi yapıların geçmişi yalnızca mevcut binaya bakılarak tam olarak çözülemeyebilir.

Eski fotoğraflar:

• Cephe düzenini
• Pencere sayısını
• Çatı biçimini
• Cumba ve balkonları
• Kapıların yerini
• Yapının çevresini
• Sonradan yapılan değişiklikleri

anlamamıza yardımcı olabilir.

Restitüsyon Olmadan Restorasyon Yapılabilir mi?

Bu sorunun cevabı her yapı için aynı değildir.

Bazı yapılarda geçmişe ilişkin çok fazla belge vardır. Bazılarında ise neredeyse hiç belge bulunmayabilir.

Özellikle yapının önemli ölçüde değiştiği veya bazı bölümlerinin tamamen kaybolduğu durumlarda restitüsyon araştırması, restorasyon kararlarının verilmesinde önemli bir temel oluşturabilir.

Restitüsyon Hayal Edilen Tarihi Bina Değildir

Restitüsyon “hayal edilen tarihi bina” değildir. Belge yetersizse bilinmeyen kısımların bilinmiyor olarak kabul edilmesi ve kanıt seviyesinin doğru değerlendirilmesi gerekir.

Restorasyon Sırasında Hangi Müdahaleler Yapılabilir?

Yapının durumuna göre müdahaleler değişebilir.

Temizleme

Kir, boya, uygun olmayan kaplama ve benzeri katmanların kontrollü şekilde kaldırılması.

Sağlamlaştırma

Zayıflamış yapı elemanlarının güçlendirilmesi.

Onarım

Hasarlı ancak korunabilir elemanların tamir edilmesi.

Yenileme

Artık korunması mümkün olmayan bazı elemanların uygun tekniklerle yenilenmesi.

Tamamlama

Eksik bir bölümün yeterli belge ve tasarım kararı doğrultusunda tamamlanması.

Yeniden Yapım

Tamamen kaybolmuş bir bölümün, yeterli bilgi ve uygun koruma yaklaşımı çerçevesinde yeniden oluşturulması. Koruma açısından mümkün olan en az müdahale genellikle daha değerlidir.

Restitüsyon ile Restorasyonu Karıştırmamak Neden Önemlidir?

Bu yalnızca bir kelime farkı değildir.

Bir proje dosyasına baktığınızda:

Rölöve

Yapının mevcut durumunu anlatır.

Restitüsyon

Yapının geçmiş durumuna ilişkin araştırma ve değerlendirmeyi anlatır.

Restorasyon

Yapıya uygulanacak koruma ve müdahale kararlarını anlatır.

Bu üçü birlikte düşünüldüğünde proje çok daha anlamlı hale gelir.

Restitüsyon ve Restorasyonu Günlük Hayattan Bir Örnekle Anlatalım

Diyelim ki dedenizden kalma eski bir eviniz var.

Evin bugün:

• 3 odası var.
• Bir odası sonradan bölünmüş.
• Pencereler değiştirilmiş.
• Balkon kapatılmış.

Sonra 1970’lerden kalma bir fotoğraf buluyorsunuz.

Fotoğrafta:

• 4 oda
• Açık balkon
• Ahşap pencereler

görülüyor.

Rölöve

“Bugün ev böyle.”

Restitüsyon

“Araştırmalara göre ev geçmişte büyük ihtimalle böyleydi.”

Restorasyon

“Bu evi korumak için şu müdahaleleri yapacağız.”

İşte bütün mesele aslında bu kadar basit.

Restitüsyon ve Restorasyon Arasındaki Fark Tek Cümlede Nasıl Anlatılır?

Bir müşteriniz size “Restitüsyon ne, restorasyon ne?” diye sorarsa şöyle söyleyebilirsiniz:

“Restitüsyon, tarihi yapının geçmişte nasıl olduğunu araştırıp ortaya koyan projedir. Restorasyon ise bu bilgiler ve mevcut yapı üzerinden binanın nasıl korunup onarılacağını gösteren projedir.”

İyi Bir Restorasyon Nasıl Anlaşılır?

Restorasyon bitince binanın “yeni yapılmış gibi” görünmesi zorunlu değildir.

Hatta bazen iyi restorasyonun başarısı, yapılan müdahalenin bağırmamasıdır.

Yapının:

• Tarihi karakteri korunmuş,
• Özgün elemanları mümkün olduğunca yaşatılmış,
• Sonradan yapılan hatalı müdahaleleri temizlenmiş,
• Yapısal problemleri çözülmüş,
• Yeni kullanıma uygun hale getirilmiş olabilir.

Sonuç: Restitüsyon mu, Restorasyon mu?

Aslında birbirinin rakibi değiller.

Tam tersine çoğu tarihi yapı projesinde birbirini tamamlayan iki farklı aşama olarak düşünmek daha doğrudur.

Rölöve

“Bugün ne var?”

↓

Restitüsyon

“Geçmişte ne vardı?”

↓

Restorasyon

“Bugün ve gelecekte nasıl koruyacağız?”

Bu üç soruyu aklınızda tuttuğunuzda konu büyük ölçüde çözülüyor.

Amaç eski bir binayı sadece eski göstermek değil; onun hikâyesini bozmadan geleceğe aktarabilmektir.

Çünkü tarihi bir yapı yalnızca duvar, pencere ve çatıdan oluşmaz. O binanın üzerinde yaşayan insanların, dönemin mimarisinin, kullanılan malzemelerin ve geçmişin izleri vardır.

Restitüsyon bu hikâyeyi anlamaya çalışır. Restorasyon ise hikâyenin devam etmesini sağlar.

@ SM Yapı Mimarlık 

Bunlarda İlginizi Çekebilir!

Restorasyon Konusunda Bizden de Kötüleri Var !

Hadriyan (Hadrianus) Kemeri ve Mimari Özellikleri

Restorasyon İlkeleri ve Özellikleri

Başarısız restorasyon örnekleri